บันทึกของคนหลังเครา (1) : มาเริ่มรู้จัก “ขน”

บันทึกของคนหลังเครา (1) : มาเริ่มรู้จัก “ขน”

สวัสดีและขอต้อนรับทุกท่านสู่ “บันทึกของคนหลังเครา” ซึ่งเป็นเรื่องราวเกี่ยวกับประสบการณ์ตรงและความรู้ต่างๆ เกี่ยวกับการไว้หนวดเครา ที่ผมได้ไปค้นคว้าค้นหามาในช่วงปีแรกๆ ของการไว้หนวดเคราเป็นครั้งแรกในชีวิต จึงได้นำมาฝากไว้ ณ ที่นี้เพื่อเป็นคลังความรู้ให้แก่ทุกคนที่สนใจจะไว้หนวดเครา

อนึ่ง บทความนี้ผมนำลงครั้งแรกในหน้าเฟซบุ๊กส่วนตัว และนำมาลงซ้ำไว้ ณ ที่นี้อีกครั้งครับ

===========================================================

ผิวหนังของเราๆ ท่านๆ ถูกปกคลุมด้วยเส้นขนกันเกือบทั่วตัวครับ ขนที่เราเห็นกันเป็นเส้นใหญ่ๆ ชัดๆ เรียกว่า terminal hair แต่ถ้าเราจ้องผิวหนังของเราใกล้ๆ วิธีง่ายๆ คือ เอากระจกส่องหน้ามาตั้งใกล้ๆ หน้า และใช้ไฟส่องดูดีๆ จะเห็นขนขนาดเล็กมากขึ้นกระจายอยู่เต็มหน้า ซึ่งเป็นเส้นขนขนาดเล็กที่มีความยาวประมาณ 1-2 มิลลิเมตร เรียกว่า vellus hair ครับ

ที่โคนเส้นขนแต่ละเส้น ซึ่งเราเรียกว่ารูขุมขน (hair follicle) จะมีลักษณะดังรูปนี้ครับ

ทว่า ก็มีอยู่เพียงบางแห่งบนผิวหนังของร่างกายของเราที่ไม่มีขนปกคลุมเลย เช่นที่ฝ่ามือและฝ่าเท้า ริมฝีปาก และบนปลายของน้องชายครับ

แต่ละคนจะมีความเร็วในการเจริญเติบโตของเส้นขน (บางคนผมยาวเร็ว หนวดเครายาวเร็ว บางคนรอนานมากกว่าจะเริ่มยาว) ความหนาแน่นของรูขุมขนต่อพื้นที่ (มีเส้นผมที่กระจาย หรือมีเส้นผมแน่น หนวดเคราบางกระจาย หรือหนวดเคราแน่นมากสามารถไว้เคราสั้นได้สวย) สีผม ลักษณะทรงของรูขุมขน(ที่จะทำให้ผมตรงหรือหยักศก) และขนาดของเส้นขน(เส้นเล็ก เส้นใหญ่) ที่แตกต่างกันตามกรรมพันธุ์ครับ สิ่งเหล่านี้จึงเป็นสิ่งที่ไม่สามารถเปลี่ยนแปลงได้ (เว้นแต่จะเกิดผมหงอกขึ้นในภายหลัง เป็นต้น)

==========================================

วัฏจักรของขน

ขนแต่ละเส้น จะมีวัฏจักรในการเจริญเติบโต โดยเริ่มจากการเจริญเติบโตของรากขนภายในรูขุมขน โดยค่อยๆ สร้างตัวขึ้นมาจากรากขน ตัวขนจะถูกดันขึ้นมาจากด้านล่างกลายเป็นเส้นขนที่ยาวขึ้นมาเรื่อยๆ ระยะที่เติบโตนี้เรียกว่า anagen phase ช่วงเวลาการเจริญเติบโตนี้จะมีได้ตั้งแต่ไม่กี่เดือนจนถึงหลายๆ ปีเลยทีเดียวครับ

ระยะต่อไป เป็นระยะที่เริ่มชะลอการเจริญเติบโต เรียกว่า catagen phase มีระยะเวลาประมาณสามถึงสี่เดือน โคนรากขนเริ่มเล็กฝ่อลงและทำให้ขนเริ่มชะลอความยาวลง

ระยะสุดท้าย เป็นระยะที่หยุดการเจริญเติบโต เรียกว่า telogen phase มีระยะเวลาประมาณสามถึงสี่เดือน ช่วงนี้โคนรากขนฝ่อแล้ว และพร้อมที่จะหลุดร่วงลงไปได้

เมื่อขนและรากขนหลุดออกมาแล้ว (เราจะเห็นรากขนเป็นตุ่มเล็กๆ ที่โคนขนที่หลุดออกมา) รูขุมขนก็จะเข้าสู่ช่วงพักตัวในระยะหนึ่ง ก่อนที่จะเกิดการสร้างรากขนใหม่และเริ่มต้นวัฏจักรการเจริญเติบโตอีกครั้ง...

==========================================

ทำไมขนบนร่างกายถึงยาวไม่เท่ากัน ทำไมขนตาจึงไม่ยาวเหมือนขนคิ้ว

เหตุที่ขนบนร่างกายมีความยาวไม่เท่ากัน มาจากการที่ช่วงเวลาเจริญเติบโต (anagen phase) ของขนในแต่ละแห่งบนร่างกายนั้นมีช่วงเวลาไม่เท่ากันครับ สำหรับเส้นผมนั้น ช่วงเวลาการเจริญเติบโตอาจมีได้หลายปี เช่นเกือบถึงสิบปีเลยทีเดียว จึงทำให้ผมนั้นมีความยาวมาก แต่สำหรับคิ้ว จะมีช่วงการเจริญเติบโตที่สั้น ทำให้เมื่อขนคิ้วยาวถึงระดับหนึ่งก็จะหยุดยาว และจึงผลัดไปในที่สุด

ทำไมขนแต่ละคนจึงแตกต่างกัน บ้างเป็นผมตรง บ้างหยักศก และบางแห่งถึงใหญ่และหยิก

ลักษณะของเส้นขนนี้อยู่ที่โครงสร้างของรูขุมขน ในช่วงที่เซลรากขนแบ่งตัวเจริญเติบโต ก็มีการดันขึ้นผ่านรูขุมขน หากรูขุมขนมีลักษณะกลม ก็จะได้ขนที่มีลักษณะเป็นเส้นตรง รูขุมขนที่มีลักษณะเป็นวงรีเล็กน้อย ก็จะทำให้เกิดเป็นขนหยักศก ยิ่งเป็นวงรีมากขึ้น ก็จะยิ่งหยิกหยอยมากขึ้นไปตามนั้นครับ ดังนั้นลักษณะดังกล่าวจึงเป็นเรื่องของกรรมพันธุ์กันนั่นเอง

นอกจากนี้ ขนาดของโครงสร้างรูขุมขนก็มีผลตรงต่อความใหญ่ของเส้นขน ขนที่เป็น terminal hair จะมีโครงสร้างรูขุมขนที่สมบูรณ์ และมีขนาดใหญ่กว่าขนไร (vellus hair)

ทำไมจึงมีผมหลายสี และทำไมจึงมีผมหงอก

ที่โคนรูขุมขน ในขณะที่มีการสร้างเซลขนใหม่ขึ้นมา ภายในเซลที่สร้างก็มีการสร้างเม็ดสีผม (melanin) ซึ่งในมนุษย์ก็มีอยู่สองแบบ แบบหนึ่งให้สีน้ำตาลไปจนถึงดำ อีกแบบจะให้สีแดง สัดส่วนการสร้างเม็ดสีนี้จึงทำให้คนเรามีสีผมที่แตกต่างกันออกไปตั้งแต่สีแดง สีทอง ไปจนถึงสีน้ำตาล และสีดำ

หากส่วนการสร้างเม็ดสีผมนี้หมดสภาพลง ผมที่เกิดขึ้นก็จะไม่มีสี ก็จึงเกิดเป็นสีขาวขึ้นมาที่เราเรียกว่าผมหงอกนั่นเองครับ

=========================================

วันนี้เอาแค่นี้ก่อนครับ ครั้งต่อไปผมจะมาเล่าให้ฟังเกี่ยวกับขนที่เกี่ยวข้องกับฮอร์โมนเพศ ซึ่งก็คือขนตามรักแร้ ที่ลับ และหนวดเคราของเราว่าเป็นอย่างไรกันต่อไป